Explaining Iran's Unprecedented Escalation in the Strait of Hormuz

Eo biển Hormuz là cửa ngõ biển nối Vịnh Ba Tư với Vịnh Oman, từ đó mở ra Biển Arab và Ấn Độ Dương. Đây là một trong những tuyến vận tải năng lượng quan trọng nhất thế giới. Vị trí hẹp khiến tàu chở dầu và khí hóa lỏng phải đi qua các luồng hàng hải giới hạn. Vì vậy, bất ổn tại đây có thể nhanh chóng ảnh hưởng đến thị trường năng lượng ngoài khu vực.

Về địa lý, Iran nằm ở phía bắc eo biển. Oman kiểm soát phần đất phía nam, trong khi Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất nằm gần lối vào phía tây. Một siêu tàu chở 2 triệu thùng dầu được các tiêu đề nguồn cho biết đã trúng thủy lôi và phát nổ tại eo biển.

Tầm quan trọng của Hormuz không chỉ nằm ở vị trí. Hàng triệu thùng dầu và lượng lớn khí hóa lỏng đi qua mỗi ngày. Nếu luồng tàu bị đe dọa, chủ tàu có thể trì hoãn, đổi tuyến hoặc tính phí bảo hiểm cao hơn. Những thay đổi đó có thể đẩy giá năng lượng lên trên toàn cầu.

Sự leo thang được mô tả không chỉ là lời đe dọa chính trị. Nó chuyển sang gây rủi ro trực tiếp cho hoạt động hàng hải và thị trường dầu. Khi tàu thương mại có thể bị tấn công hoặc phải né tránh, Hormuz trở thành điểm nóng an ninh thay vì chỉ là một tuyến vận tải. Điều này đặc biệt nghiêm trọng vì eo biển tập trung lượng năng lượng rất lớn.

Ví dụ cụ thể là tiêu đề về một siêu tàu chở 2 triệu thùng dầu trúng thủy lôi rồi phát nổ. Thủy lôi có thể buộc tàu khác giảm tốc, đổi luồng hoặc tạm dừng hành trình. Nguồn cũng mô tả Iran “đổi chiến thuật”, tìm cách cản nỗ lực hạ giá dầu của Mỹ. Một tiêu đề khác nói về việc Iran không theo đuổi vũ khí hạt nhân nhưng ông Trump vẫn dọa tấn công.

Những diễn biến này cho thấy an ninh eo biển gắn với cạnh tranh chính trị và giá dầu. Nếu các vụ đe dọa tiếp diễn, chủ tàu có thể tránh khu vực. Khi đó, chi phí vận chuyển, bảo hiểm và thời gian giao hàng đều có thể tăng.

Các số liệu phổ biến về Hormuz cho thấy khoảng 20 đến 21 triệu thùng dầu mỗi ngày đi qua eo biển. Con số này thường tương đương khoảng 20% nhu cầu hoặc nguồn cung dầu toàn cầu, tùy cách tính và từng năm. Với LNG, ước tính thường vào khoảng một phần năm lượng giao dịch quốc tế. Các tỷ lệ có thể dao động theo sản lượng, nhu cầu và tuyến thay thế.

Dầu từ các nước vùng Vịnh phải đi qua Hormuz để đến nhiều khách hàng ở châu Á, châu Âu và các khu vực khác. LNG từ Qatar và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất cũng thường sử dụng tuyến này. Vì vậy, một sự cố không cần chặn toàn bộ eo biển vẫn có thể gây lo ngại lớn.

Nguồn được cung cấp không nêu các con số vận chuyển cụ thể. Các mức trên là ước tính phổ biến từ kiến thức năng lượng quốc tế, nên cần hiểu là quy mô thông thường chứ không phải số cố định. Chỉ cần vài ngày gián đoạn, thị trường đã có thể phản ứng trước khi thiếu hụt thực tế xuất hiện.

Iran có khả năng đe dọa hàng hải trước hết nhờ vị trí địa lý. Bờ biển nước này chạy dọc phía bắc eo biển, sát các tuyến tàu ra vào Vịnh Ba Tư. Hormuz lại hẹp và có các luồng hàng hải giới hạn. Vì thế, chỉ một mối nguy cục bộ cũng có thể làm tàu thương mại chậm lại hoặc đổi hướng.

Công cụ gây sức ép có thể gồm thủy lôi, tên lửa chống hạm, tàu cao tốc và các phương tiện giám sát ven bờ. Tiêu đề nguồn nêu một siêu tàu chở 2 triệu thùng dầu đã trúng thủy lôi và phát nổ. Về cơ chế, thủy lôi không cần đánh trúng nhiều tàu. Chỉ riêng nguy cơ hiện diện của chúng đã buộc nhà khai thác phải kiểm tra, tránh tuyến hoặc tạm ngừng.

Khả năng gây gián đoạn không đồng nghĩa Iran kiểm soát hoàn toàn eo biển. Các nước khác vẫn có thể hộ tống tàu, rà phá thủy lôi và bảo vệ luồng hàng hải. Tuy nhiên, những biện pháp đó tốn thời gian, chi phí và có thể làm căng thẳng quân sự tăng thêm.

Một vụ gián đoạn tại Hormuz tác động qua ba kênh: nguồn cung, chi phí vận chuyển và tâm lý thị trường. Nếu dầu không ra khỏi Vịnh Ba Tư đúng lịch, người mua lo thiếu hàng và trả giá cao hơn để giữ nguồn cung. Ngay cả trước khi thiếu hụt thật sự, các hợp đồng tương lai có thể phản ứng với nguy cơ.

Ví dụ, một siêu tàu chở 2 triệu thùng dầu được nêu là đã trúng thủy lôi và phát nổ. Sau sự cố như vậy, tàu khác có thể phải đi vòng, chờ hộ tống hoặc tạm dừng. Thời gian dài hơn làm tăng nhiên liệu, phí thuê tàu và bảo hiểm. LNG chịu tác động tương tự, nhưng các chuyến hàng thường khó thay thế nhanh.

Hệ quả cuối cùng phụ thuộc vào thời gian gián đoạn và lượng hàng bị ảnh hưởng. Một sự cố ngắn có thể chủ yếu tạo cú sốc giá. Một cuộc khủng hoảng kéo dài có thể làm giảm nguồn cung cho nhà máy điện, công nghiệp và người tiêu dùng. Các nước sẽ tìm nguồn khác, nhưng thường phải trả nhiều hơn.

Khi Hormuz bị gián đoạn, các bên thường kết hợp nhiều giải pháp thay thế thay vì tìm một tuyến duy nhất. Dầu có thể đi qua đường ống từ các mỏ trong vùng đến cảng nằm ngoài Vịnh Ba Tư. Một số lô hàng cũng có thể được chuyển sang kho dự trữ, đổi cảng xuất hoặc giao từ nhà cung cấp khác. Những cách này giúp giảm phụ thuộc, nhưng công suất không vô hạn.

Một lựa chọn khác là cho tàu đi vòng quanh bán đảo Arab rồi qua Biển Arab và Ấn Độ Dương. Tuyến dài hơn làm tăng thời gian, nhiên liệu và phí thuê tàu. Các nước nhập khẩu cũng có thể dùng dự trữ chiến lược hoặc mua dầu từ khu vực khác. LNG khó thay thế hơn vì cần tàu chuyên dụng, cảng phù hợp và nguồn cung sẵn có.

Các phương án này chỉ giảm bớt, không xóa bỏ rủi ro. Nếu nhiều nhà xuất khẩu cùng mất lối ra, đường ống và cảng thay thế có thể nhanh chóng quá tải. Do đó, khả năng mở lại luồng tàu an toàn vẫn là yếu tố quyết định đối với giá và nguồn cung.

Một tuyến biển hẹp có thể ảnh hưởng cả thế giới vì dầu và khí được giao dịch trên các thị trường liên kết. Nhà máy, xe tải, tàu biển và hệ thống điện ở nhiều nước phụ thuộc vào năng lượng nhập khẩu. Khi một phần lớn hàng hóa đi qua cùng một nút thắt, rủi ro tại đó được phản ánh vào giá ở rất xa khu vực xảy ra sự cố.

Cơ chế giá dựa trên cung và cầu. Nếu tàu không thể chở dầu ra ngoài, lượng cung đến người mua giảm trong khi nhu cầu ngắn hạn khó giảm ngay. Người mua cạnh tranh để giữ hàng, khiến giá tăng. Nếu sản lượng tăng, dự trữ dồi dào hoặc nhu cầu yếu, cung vượt cầu và giá có xu hướng giảm. Cước vận tải và bảo hiểm còn có thể tăng riêng.

Các tiêu đề nguồn mô tả Iran tìm cách cản nỗ lực hạ giá dầu của Mỹ. Điều đó cho thấy an ninh Hormuz có thể trở thành công cụ trong cạnh tranh kinh tế. Về lâu dài, giá cao thúc đẩy tiết kiệm, sản xuất thêm và tuyến thay thế, nhưng các phản ứng này cần thời gian.