Ukraine proposes halting attacks on energy infrastructure, Russia sets peace conditions

Đề xuất cốt lõi là hai bên cùng ngừng tấn công các cơ sở năng lượng của nhau. Ukraine muốn Nga dừng tập kích hạ tầng điện trên lãnh thổ Ukraine. Đổi lại, Kiev sẽ ngừng đánh các cơ sở sản xuất dầu diesel và nhà máy lọc dầu của Nga. Mục tiêu là tạo một thỏa thuận giới hạn, có thể giảm tổn thất cho hệ thống năng lượng mà không cần chờ thỏa thuận hòa bình toàn diện.

Cơ chế rất trực tiếp: mỗi bên dừng một loại mục tiêu tương ứng. Zelensky cho rằng điều kiện này công bằng vì nó ràng buộc hành động của Ukraine với việc Nga chấm dứt các cuộc tấn công vào điện lực Ukraine. Ông nói Kiev đã đưa ra ba phương án với Mỹ, nhưng chưa phương án nào được thực hiện.

Hiện đề xuất chưa tạo ra lệnh ngừng bắn ổn định. Nga nói họ muốn hòa bình lâu dài thay vì ngừng bắn tạm thời. Sau thông báo của Donald Trump về thỏa thuận năng lượng, các cuộc tấn công vẫn tiếp diễn và hai bên còn tranh cãi về việc có vi phạm hay không.

Hạ tầng năng lượng là các hệ thống tạo ra, xử lý, vận chuyển và phân phối điện hoặc nhiên liệu. Trong bài, những ví dụ chính là hạ tầng điện của Ukraine, nhà máy lọc dầu Nga và cơ sở sản xuất dầu diesel. Các hệ thống này quan trọng vì chúng duy trì sinh hoạt dân sự, hoạt động kinh tế và khả năng vận hành của các cơ quan nhà nước.

Khi nhà máy lọc dầu bị đánh, dầu thô có thể không được chuyển thành diesel và các nhiên liệu khác. Khi mạng điện bị tấn công, điện có thể bị gián đoạn tại nhà dân, bệnh viện, doanh nghiệp và các cơ sở thiết yếu. Nhiên liệu và điện cũng hỗ trợ vận tải, liên lạc, hậu cần và hoạt động quân sự. Vì vậy, tấn công năng lượng có thể gây ảnh hưởng vượt ra ngoài một mục tiêu đơn lẻ.

Bài viết không nêu thiệt hại cụ thể của từng cuộc tấn công. Tuy nhiên, việc hai bên đề xuất ngừng đánh các cơ sở này cho thấy năng lượng là một phần trực tiếp của cuộc xung đột. Một thỏa thuận rõ ràng sẽ giúp giảm rủi ro cho dân thường và hoạt động thiết yếu.

Zelensky nhận định Nga chỉ chiếm 2% lượng dầu diesel xuất khẩu toàn cầu, còn 98% đến từ các nhà xuất khẩu khác. Con số này là cơ sở để ông đánh giá tác động quốc tế của các cuộc tấn công vào nhà máy lọc dầu Nga. Theo lập luận đó, dù các cuộc tấn công gây sức ép lên nguồn cung của Nga, chúng khó làm thay đổi đáng kể giá diesel trên toàn thế giới.

Cơ chế nằm ở quy mô thị trường. Nếu một nhà xuất khẩu chỉ chiếm phần nhỏ nguồn cung toàn cầu, những nước khác có thể vẫn cung cấp phần lớn lượng diesel quốc tế. Vì vậy, tác động có thể rõ hơn tại Nga hoặc trong hoạt động xuất khẩu của Nga, thay vì lan rộng thành cú sốc toàn cầu. Đây là cách Zelensky mô tả vấn đề trong cuộc phỏng vấn.

Bài viết không đưa ra số liệu độc lập để kiểm chứng tỷ lệ 2% hoặc đo mức thay đổi giá. Dù vậy, con số này được dùng để giải thích vì sao Ukraine tiếp tục tấn công các nhà máy lọc dầu mà không kỳ vọng tạo biến động lớn trên thị trường thế giới.

Lập trường được Dmitry Peskov nêu là Nga cần hòa bình, chứ không chỉ một lệnh ngừng bắn. Moskva nhiều lần phản đối các thỏa thuận tạm thời. Theo Điện Kremlin, điều cần đạt được là một giải pháp lâu dài cho cuộc xung đột, thay vì tạm dừng giao tranh trong thời gian ngắn rồi chiến sự tiếp tục.

Lý do Nga đưa ra là một khoảng dừng có thể tạo điều kiện cho Kiev tái vũ trang và chuẩn bị các đợt tấn công tiếp theo. Trong cách nhìn này, ngừng bắn không kèm giải pháp căn bản có thể chỉ làm thay đổi nhịp độ chiến tranh. Vì vậy, Nga muốn tập trung vào một tiến trình dẫn đến hòa bình lâu dài.

Bài viết cũng cho biết Nga chưa xác nhận rõ một thỏa thuận năng lượng có hiệu lực đầy đủ. Sau thông báo của Donald Trump, các cuộc tấn công vẫn diễn ra. Ukraine cáo buộc Nga vi phạm, còn Điện Kremlin nói chưa thể xác định vì điều khoản thỏa thuận chưa được làm rõ.

Khi mạng điện bị tấn công, dân cư có thể mất điện và các dịch vụ phụ thuộc vào điện có thể bị gián đoạn. Bệnh viện, doanh nghiệp, hệ thống cấp nước, sưởi ấm và liên lạc đều có thể gặp khó khăn. Khi nhà máy lọc dầu hoặc cơ sở nhiên liệu bị đánh, hoạt động xử lý và cung cấp diesel có thể giảm. Điều này tạo thêm áp lực cho đời sống và kinh tế.

Về quân sự, điện hỗ trợ liên lạc, chỉ huy và vận hành nhiều hệ thống. Nhiên liệu hỗ trợ xe cộ, vận tải và hậu cần. Vì vậy, tấn công năng lượng có thể làm chậm hoạt động quân sự hoặc gây khó khăn cho việc duy trì lực lượng. Tuy nhiên, bài viết không nêu mức độ thiệt hại cụ thể hay số người bị ảnh hưởng.

Thực tế trong bài là các cuộc tấn công vẫn tiếp diễn sau thông báo về thỏa thuận năng lượng. Ukraine nói Nga vi phạm lệnh ngừng bắn, còn Nga cho rằng chưa thể kết luận. Nếu không có điều khoản rõ và cơ chế kiểm tra, tác động lên dân sự và quân sự sẽ tiếp tục khó dự đoán.

Ukraine muốn các biện pháp trừng phạt và tài sản Nga bị phong tỏa vẫn còn hiệu lực trong lúc đàm phán. Zelensky cho rằng dỡ bỏ chúng chỉ nên được xem xét trong tiến trình chấm dứt xung đột, không phải điều kiện mở đầu đàm phán. Với Kiev, các biện pháp này tạo sức ép để Nga thực hiện cam kết và giữ đòn bẩy cho đến khi đạt thỏa thuận cuối cùng.

Cơ chế rủi ro mà Zelensky nêu khá rõ. Một khi trừng phạt được dỡ bỏ, việc áp đặt lại có thể khó khăn. Ukraine và các đối tác sẽ phải vận động cộng đồng quốc tế lần nữa. Ông cho biết đã có hơn 20 gói trừng phạt riêng biệt nhằm vào Nga, nhưng đặt câu hỏi liệu các nước có thể tái lập quyết tâm chính trị tương tự hay không.

Zelensky không muốn bước vào cuộc gặp với Putin khi không còn trừng phạt, tài chính hoặc tài sản phong tỏa. Theo ông, khi đó Ukraine sẽ mất nhiều quân bài thương lượng. Vì vậy, Kiev muốn duy trì các công cụ này cho đến khi Nga chấp nhận một giải pháp chấm dứt xung đột.

Trong thực tế, lệnh ngừng bắn là cam kết tạm dừng một số hoặc toàn bộ hành động quân sự. Các bên cần thống nhất phạm vi, thời điểm bắt đầu, loại mục tiêu bị cấm và những trường hợp được phép hành động. Với đề xuất năng lượng, điều khoản phải nói rõ thế nào là hạ tầng điện, nhà máy lọc dầu và cuộc tấn công bị cấm. Điều này tránh cách hiểu khác nhau.

Cơ chế kiểm chứng cho phép ghi nhận sự cố, xác định địa điểm, thời gian và bên chịu trách nhiệm. Có thể cần kênh liên lạc, báo cáo chung hoặc bên trung gian. Hậu quả vi phạm cũng phải được quy định trước, chẳng hạn điều tra, cảnh báo hoặc biện pháp chính trị. Nếu không, mỗi bên có thể cáo buộc bên kia mà không đạt kết luận.

Bài viết cho thấy vấn đề này đang tồn tại. Sau thông báo của Donald Trump, Ukraine cáo buộc Nga vi phạm, còn Điện Kremlin nói chưa thể xác định vì điều khoản chưa rõ. Do đó, một thỏa thuận năng lượng cần văn bản cụ thể, cơ chế xác minh và cách phản ứng thống nhất.