In Tel Aviv, neither side feels reassured. ‘This was our last chance to get rid of Netanyahu’

Geen enkel kamp behaalde een meerderheid na de verkiezingen. Daardoor ontstond een parlementaire patstelling. Netanyahu kon aan de macht blijven, maar zijn tegenstanders kregen volgens de aangehaalde berichtgeving een kleine, unieke kans om hem buitenspel te zetten. De Israëlisch-Arabische partijen werden daarbij bijzonder belangrijk.

Een regering heeft steun nodig van minstens 61 van de 120 Knessetleden. Netanyahu moest dus religieuze en nationalistische bondgenoten bijeenhouden. Zijn tegenstanders moesten juist zeer verschillende partijen verenigen, van centrum tot links en Arabische vertegenwoordigers. Zelfs een tijdelijke afspraak kon het verschil maken.

De mogelijke uitkomsten waren gedoogsteun, een eenheidsregering of het overstappen van individuele parlementariërs. Dat zijn de scenario’s die in de koppen worden genoemd. Zolang geen kamp een vaste meerderheid heeft, blijft Netanyahu kwetsbaar, maar zijn tegenstanders moeten ook onderling genoeg vertrouwen opbouwen om werkelijk te kunnen regeren.

Een coalitieregering is een samenwerking tussen partijen die samen genoeg zetels hebben om een regering te vormen. De partijen spreken af wie premier wordt, welke ministers zij leveren en welk beleid zij steunen. Geen enkele partij hoeft daardoor alleen te regeren, maar elke partner krijgt invloed en onderhandelingsmacht.

Israël heeft een parlement met 120 zetels. Een regering heeft normaal gesproken steun van minstens 61 parlementariërs nodig voor haar begroting, wetgeving en politieke overleving. Een premier kan dus niet alleen rekenen op de grootste partij. Hij moet kleinere partijen tevreden houden met beleidsafspraken, ministersposten of andere concessies.

Dat verklaart waarom de scenario’s in de berichtgeving uiteenlopen van gedoogsteun tot eenheidsregering. Een coalitie kan formeel worden uitgebreid, of steun van buitenaf krijgen. Maar als partners afhaken, kan de regering haar meerderheid verliezen. De kern is daarom niet alleen wie de verkiezingen wint, maar wie blijvende parlementaire steun organiseert.

In de Israëlische Knesset zijn 61 zetels nodig voor een meerderheid. Dat is precies meer dan de helft van de 120 zetels. Een premier kan met minder zetels soms tijdelijk regeren, maar heeft dan steun van andere partijen nodig bij cruciale stemmingen. Zonder die steun blijft de regering bijzonder kwetsbaar.

Na de verkiezingen stond het pro-Netanyahu-blok op ongeveer 52 zetels. Het mogelijke anti-Netanyahu-blok had ongeveer 58 zetels, afhankelijk van welke partijen men meetelt. Beide aantallen liggen dus onder de grens van 61. De resterende zetels konden het verschil maken bij de vorming van een regering.

Daarom kregen Israëlisch-Arabische partijen zoveel gewicht in de scenario’s. Zij konden een blok aanvullen, buiten de regering steunen of zich onthouden bij bepaalde stemmingen. Ook individuele Knessetleden konden de balans veranderen. De politieke strijd draaide daarmee om een klein zetelverschil, niet om een duidelijke winnaar.

De belangrijkste Arabische spelers waren Ra’am en de Joint List. Beide vertegenwoordigen in hoofdzaak Arabische burgers van Israël, maar zij zijn niet hetzelfde. Ra’am is een islamitische partij die pragmatische samenwerking met een regering mogelijk vindt. De Joint List is een verbond van vooral Arabische partijen met sterkere nadruk op gelijkheid, Palestijnse rechten en oppositie tegen Netanyahu.

Hun zetels konden een blok over de grens van 61 tillen. Dat kon via formele deelname aan een coalitie, maar ook via gedoogsteun of afspraken over specifieke stemmingen. De partijen hoefden dus niet noodzakelijk dezelfde regering of elk beleidsvoorstel te steunen. Hun onderhandelingspositie werd juist groter doordat beide grote blokken zetels tekortkwamen.

De keuze was politiek riskant. Samenwerken met een regering kon concrete voordelen opleveren voor Arabische gemeenschappen, maar ook kiezers vervreemden. De berichtgeving noemt daarom Israëlisch-Arabische partijen de sleutel. Hun beslissing kon bepalen of Netanyahu premier bleef of een alternatief blok een regering vormde.

Gedoogsteun betekent dat een partij een regering niet formeel binnengaat, maar haar wel helpt overleven. Arabische partijen kunnen bijvoorbeeld voor een regeringsvorming stemmen, zich onthouden bij een vertrouwensstemming of steun geven aan de begroting. Zij behouden dan meer afstand, terwijl de regering toch aan een meerderheid kan komen.

Een andere mogelijkheid is een eenheidsregering, waarin partijen van verschillende kampen samen ministers leveren. Nog ingrijpender is het overstappen van individuele Knessetleden. Eén of enkele parlementariërs kunnen daardoor een blok boven de grens van 61 brengen, of juist een bestaande meerderheid breken. Dat maakt persoonlijke loyaliteit belangrijk.

Geen van deze oplossingen garandeert langdurige stabiliteit. Externe steun kan per wetsvoorstel verschillen. Overstappers kunnen politieke geloofwaardigheid verliezen en nieuwe voorwaarden stellen. Toch kunnen zulke afspraken Netanyahu in functie houden, of zijn tegenstanders genoeg steun geven om een alternatief kabinet te vormen. De berichtgeving noemt precies deze drie routes.

Netanyahu opereert in een politiek landschap met meerdere kampen: religieuze partijen, nationalistische partijen, centrumkrachten en Arabische vertegenwoordigers. Geen van die groepen kan meestal alleen regeren. Een premier moet daarom partijen met uiteenlopende prioriteiten in één parlementaire formule bijeenhouden. Dat maakt coalitiebeheer bijna even belangrijk als verkiezingswinst.

Religieuze partijen vragen vaak invloed op religieus beleid en sociale uitgaven. Nationalistische partijen leggen andere grenzen aan veiligheid en territorium. Centrumpartijen willen zich vaak onderscheiden van beide kanten. Arabische partijen stellen vooral gelijkheid en belangen van Arabische burgers centraal. Netanyahu moet zulke eisen combineren zonder een belangrijke partner te verliezen.

Die balans verklaart zijn herhaalde politieke kwetsbaarheid. Een partij kan vertrekken, externe steun intrekken of een alternatief zoeken. De koppen benadrukken daarom dat Netanyahu alle zeilen moet bijzetten. Zolang geen kamp zelfstandig een meerderheid heeft, blijft zijn politieke toekomst afhankelijk van onderhandelingen, discipline en soms steun van partijen buiten de regering.

Bij evenredige vertegenwoordiging worden Knessetzetels verdeeld naar het aandeel stemmen dat partijen behalen. Israël vormt één nationaal kiesdistrict. Daardoor kunnen ook middelgrote en kleinere partijen zetels winnen. De verkiezingsuitslag levert vaak geen partij op die zelfstandig meer dan de helft van de Knesset controleert.

Partijen moeten vervolgens onderhandelen over een coalitie. Een grote partij kan de premier leveren, maar heeft partners nodig voor 61 zetels. Die partners krijgen invloed op beleid en regeringsposten. Omdat elke zetel kan meetellen, hebben kleine partijen relatief veel onderhandelingsmacht. Dat verklaart de aandacht voor Arabische partijen en mogelijke overlopers.

Het systeem maakt regeringen tegelijk breed en kwetsbaar. Partners kunnen botsen over religie, nationalisme, veiligheid, sociale kwesties of Arabische belangen. Als één partij vertrekt, kan de meerderheid verdwijnen. De scenario’s van gedoogsteun, eenheidsregering en overstappers zijn daarom logische gevolgen van een gefragmenteerd parlement.